Mục lục bài viết5 mục
1. Nước mương
Liên khép sổ công bằng mu bàn tay vì đầu ngón dính mồ hôi, tờ lịch xé lót dưới bìa sổ đã sẫm một vệt tròn. Nắng xiên qua giàn bầu rì rào rơi, mặt mương loang lên lấp lóa như người vừa bơi qua.
Tùng đứng chỗ cống, cởi đôi dép cao su, quấn ống quần lên gối. Anh nhấc cái then gỗ nặng, nước vồng lên như cái lưng trâu. Ông Phái ở đội già đứng rìa bờ, tay cầm điếu cày ho húng hắng. Tùng ngoảnh sang, đưa tay xin quạt quạt, rồi nói bé vừa đủ: Bác đứng tạm lên đây cho mát, ca này để cháu trông.
Ông Phái gật, nhường chỗ. Nước đầu luống vốn ai cũng muốn, Tùng lại đẩy cho người già. Anh làm như thế mấy vụ rồi, chẳng nói nhiều.
Đến lượt đội Lý bên kia, phai gãy một miếng, nước xòe ra mặt ruộng non. Tùng xắn tay, lặn xuống, rút ra cái nêm tre óng, chèn lại. Lên bờ, anh không chìa tay đòi cái khăn, chỉ vẩy vẩy nước, tự nhặt quả bông bưởi rơi dính tóc.
Liên ghi thêm cho đội Lý một công sửa mương. Người đội trưởng định chào hỏi qua quýt, Tùng quay đi, dắt lại quai quàng gánh cho bà Cựu đang bị lệch, buộc cái lạt lại cho thẳng. Đến lúc Liên đưa sổ đối chiếu, Tùng chỉ nhìn cái dấu mực tròn tròn ở mép bìa, phẩy phẩy tay: Ghi dưới tên đội, không để tên cá nhân.
Tối ấy loa xã bỗng ré, anh lại lốp bốp chạy vào nhà văn hóa, tháo nắp, thổi bụi, thay cái dây đồng đứt. Sửa xong, anh lấy ngay một chiếc bàn ghế đặt ra ngõ cho ông khách đội bạn trú mưa. Không ai phải nói lời cảm ơn. Cũng chẳng ai nợ anh cái gì ngoài cái gật đầu.
Liên ngồi ở cửa kho phơi sổ, kê sổ trên một cái thùng dầu cũ. Mỗi lần cô nghiêng sổ cho nắng hong khô nét mực, lại liếc thấy anh đang thay nhau đổi ca cho đội già, hoặc buộc giùm cái chạc nứa cho bà nào đó lóng ngóng. Tùng trả lại những thứ anh nhận bằng việc làm. Thế mà ổn.
2. Chùm chìa khóa
“Cái loa này cứ nóng là rè,” Tùng cười, giọng nói lọt qua răng nghe khàn như chính cái loa. “Nhà văn hóa khóa buổi tối em giữ nhé, kẻo trẻ con vào leo lên sân khấu.”
Liên đang kê sổ, nắp bút máy chưa kịp đậy, mực dính một vệt xanh ở đốt tay. Cô đặt bút xuống, đón chùm chìa khóa. Lạnh.
Tùng móc trong túi áo một tờ giấy gấp làm tư đưa ra, không chạm vào sổ. Mặt trên có dòng chữ mực tím: Đề nghị đồng chí Liên nhận ca chấm công đêm vụ này để bù nợ quỹ bù đói. Bên dưới là chữ ký nháp của đội trưởng sản xuất, chỗ ghi tên người đề nghị là khoảng trống. Góc giấy ai đó viết nhỏ: xin không công bố.
“Anh linh tinh cái gì đấy.” Liên gằn giọng, sợ bà nào đi qua đọc được.
“Tôi sửa loa,” Tùng nhún vai, hai bàn tay giấu bụi than trong móng. “Còn chuyện nhà, em tự nói với mẹ. Không ai nói hộ được.”
Anh nhét tiếp vào lòng bàn tay cô một cái túi vải bé bằng nắm ngô. Cô mở ra, chỉ có một cái cúc áo bằng nhôm nhẵn thín và mấy cái đinh con.
“Để ai làm đứt quai thùng sách thì đóng vào,” Tùng nói bâng quơ, mắt nhìn sang bụi xấu hổ rung rinh trước hiên. “Đêm lạnh, giữ gì thì giữ, đừng để mực đổ.”
Liên cười méo trên môi. Anh đem đến những thứ dùng được. Không bùi tai. Cũng không ràng buộc. Cái câu “em tự quyết” lặng như hạt mưa sa xuống mặt mương, tròn vo mà không vỡ.
Đêm không kế toán nào muốn, Liên gấp cái giấy kia vào trong bìa sổ, lót thêm tờ lịch dưới. Bóng cô đổ lên tường, dài như sào rơm. Mẹ trong buồng dòm ra, không hỏi.
3. Sổ gạo
Tiếng loa sáng ấy chát chúa đổ xuống mặt sân như mưa rào. Tiếng gọi tên từng người dội vào lòng bàn tay Liên còn dính mực: “Trần Văn Tùng… đội thủy nông… có mặt tại sân ủy ban lúc mười giờ…”
Mẹ đặt cuốn sổ gạo lên bàn dài, chồng lên tờ đơn. Bìa sổ nâu sần, chỗ góc rách được dán bằng miếng giấy báo cũ. Bà đẩy cái bút về phía Liên. “Ký đi cho xong. Người ta đến rồi, nhà đội trưởng đang chờ.”
Trong sân, tre phấp phới. Nhà trai bưng trầu cau đặt trên chiếc mâm nhôm cũ mài đến bóng lên như gương. Họ hàng xúm vào, rì rầm như đàn ong gặp nắng muộn.
Liên rút tờ lịch lót xuống dưới sổ cho khỏi lem vệt mồ hôi. Nắp bút bật ra, mùi mực xanh ngai ngái. Tiếng loa chốc chốc lại khựng vì đứt mạch, như người đọc nuốt nước bọt không kịp.
Ở rìa sân, Tùng đứng khuất sau cây bàng. Anh chào mẹ cô bằng một cái cúi nhẹ đầu. Mắt anh dừng ở cuốn sổ gạo. Không nhúc nhích. Không nói. Chỉ đứng đó, tay nắm vào nhau, móng đen bụi than lộ ra một nửa.
Mắt Liên dừng ở chỗ vòng dấu đỏ cuối sổ. Nếu ký, mẹ có gạo. Nếu không, mẹ mất mặt. Tùng nghe tên mình trên loa, anh vẫn đứng thẳng lưng, không quay lưng bỏ đi cũng không lại gần giục giã. Chỗ đứng của anh rõ như cái cọc chống mương: anh không kéo cô về phía mình. Không đẩy cô ra xa. Anh đứng sẵn bên cạnh lựa chọn của cô, một khi cô nói ra.
Nét bút chớm mực. Liên đặt bút xuống. Cô đứng dậy, đè nhẹ cuốn sổ lại. “Mẹ,” cô nói vừa đủ để mẹ nghe, “cho con xin giờ. Con chạy sang đội sản xuất đã.”
Mẹ liếc họ hàng, môi mím một vệt mỏng. Bà gật, lấy tay nắm lấy góc sổ giấu vào trong, miệng bảo khéo với nhà trai: “Cho cháu nó đi lấy dấu đội, rồi ký luôn một thể, các bác nghỉ chân uống nước đã.”
Nhà trai gật, mời nhau kẹo lạc. Loa tằng tằng rít một tiếng dài như kéo sắt.
Liên đi thẳng ra cổng, không nhìn vào mắt Tùng. Chỉ ngang qua chỗ anh, cô khẽ nói một câu nhỏ như thở: “Đợi em ở sân.”
4. Giấy vay thóc
Nếu không đổi được, mẹ phải cúi đầu một lần nữa. Ý nghĩ đó đẩy Liên đi nhanh hơn, đôi dép cao su hằn vệt đất lên bậc nhà kho.
Đội trưởng sản xuất đang ghi chép, đầu cúi, tóc bạc lốm đốm. Ông ngẩng lên, nhìn cái sổ gạo trong tay Liên, mất một nhịp. Chưa kịp hỏi, bà đội trưởng đã bước vào, giọng đon đả: “Các chị sang gấp thế.”
Liên đặt sổ công, lót tờ lịch dưới cho chắc tay. “Anh cho em xin đổi cách ghi,” cô nói không vòng vo. “Nhà em giờ đang thiếu, mẹ em đã hứa lời, nhưng… em xin đội lập cho nhà em giấy vay thóc trả bằng công điểm vụ tới, thay cho khoản gạo hôm nay. Ghi vào sổ công, không để tên cá nhân. Em nhận ca chấm đêm. Em làm đủ thì trừ nợ, không đủ thì chịu phạt công.”
Bà đội trưởng nhấp môi. “Còn chuyện đám hỏi…”
“Em xin mẹ sang chào, giữ mặt,” Liên nắm chặt nắp bút trong tay. “Nhà em không lật lọng. Chỉ xin đổi cách giữ lời.”
Ông đội trưởng gãi bên tai, mắt nhìn qua cửa sổ ra sân kho nơi người ta đang đổ thóc. Ông cầm cái bút mực lắc lắc, mực trong ống nhảy lên thành vệt. “Thằng Hòa nhà tôi,” ông thở ra, “đêm qua nó đưa giấy tình nguyện lên huyện, đợt này bổ sung bộ binh. Sáng nay bưu tá vừa đưa đến. Chúng tôi cũng đang tính nói khéo, kẻo dở mặt hai nhà.”
Câu ấy rơi giữa nhà như một cái đòn gánh. Bà đội trưởng đặt tách nước xuống, men tách kêu cốc một tiếng. Không ai thắng, không ai thua. Chỉ có cánh cửa mở khép đúng lúc.
Ông đội trưởng kéo ngăn tủ, lấy ra cái con dấu đỏ đã sờn. “Được. Vậy ký vào đây, ghi rõ: Khoản gạo hôm nay chuyển thành vay thóc trả bằng công điểm vụ tới. Người nhận trách nhiệm: Liên. Người bảo lãnh: đội sản xuất. Không ghi chuyện hôn ước. Chuyện nhà tôi, để tôi thưa với họ hàng tôi.”
Mẹ Liên ngồi mép ghế, bàn tay ôm lấy vạt áo nâu. Bà gật chậm, hai khóe mắt khô đi. “Các bác cầm lòng hộ. Nhà tôi xin giữ mặt cho nhau.”
Nét mực xanh trải trên giấy không run. Liên ký tên lên giấy vay. Đặt lại nắp bút. Tờ lịch dưới bìa sổ giờ thấm một vệt mực dài nhưng không lem ra mép.
Khi ra cửa, bà đội trưởng dúi vào tay Liên một gói nhỏ. “Ít kẹo cho cháu nhà em cầm đi đường,” bà nói, mắt nhìn vào khoảng trống giữa sân. “Đời ai biết trước. Mà giữ lời là được.”
Liên cầm, không mở.
5. Dưới loa
Cờ ngoài sân xao, gió hất một vệt bụi đỏ nhẹ bám lên mép váy nâu. Đoàn thanh niên xung phong tập hợp thành hàng, áo xanh mới chưa kịp phai. Người đọc loa hắng giọng, rồi lùi ra một bên. Hôm nay, vì cái dây đồng mới do Tùng thay, tiếng loa ấm như nắm cơm trưa cuộn trong lá chuối.
“Báo cáo đã tập trung đầy đủ,” ai đó nói. “Mời bà con.”
Liên đứng mé hiên, hai tay ôm cuốn sổ công, kẹp trong là tờ giấy vay thóc có dấu đỏ ướt. Cô bước một bước, rồi hai bước, tới gần hơn. Tùng nhìn thấy. Anh không hỏi. Cô mở sổ, cho anh nhìn thấy mép giấy thò ra.
“Đổi được rồi,” Liên nói, giọng không cao hơn tiếng xào xạc của lá bàng. “Công đêm tính vào sổ. Không dính đến sổ gạo. Mẹ em sang chào nhà bác đội trưởng rồi.”
Tùng gật, thở ra một hơi như từ hồi nãy đã nín. “Thế thì tốt,” anh nói, mắt vẫn dừng ở cái dấu đỏ lấm mực. “Em làm vừa sức. Không ai đòi nhanh.”
Liên móc trong túi áo ra cái bút máy màu xanh. Cái bút vừa được cô lau hộ bằng góc áo. Cô đưa bút cho anh.
“Để làm gì?”
“Đến nơi, anh có gì cần ký thì ký,” cô nói. “Bút này em đã không ký kia. Anh cầm.”
Tùng lúng túng, rồi nhận. Anh xốc lại chiếc ba lô sờn. Cái dây vai hơi chùng, Liên rút trong túi cái cúc nhôm và hai cái đinh con, bấm nhẹ vào vải, giấu mũi kim như vá một vết rách nhỏ trên cái chăn mùa đông. Không ai để ý đến cái động tác vụn vặt ấy ngoài hai người.
Đoàn bắt đầu đi. Tùng bước ngang qua chân loa. Anh không nói câu hẹn. Liên cũng không. Cả hai cùng liếc lên cái màng loa đen đen vừa được lau sạch. Nó rung một cái rất khẽ.
Mùa sau, mương đầy như một cái bát nước không sứt. Liên nhận ca đêm, chữ trong sổ cong như lúa gặp gió. Mẹ đi qua đi lại dưới hiên, đưa cơm nguội vào im lặng đặt bên góc bàn, không hỏi, không cằn nhằn. Nhà đội trưởng sang chơi một buổi, uống bát nước chè xanh, nói chuyện mưa nắng. Người làng đi qua nhìn vào, ai cũng yên.
Một chiều mù bụi, loa xã gọi tên những người về phép. Liên cầm micro, hai tay hơi run. Cô đã xin trực thay mấy buổi vì người đọc ốm, Tùng dặn ngày trước cách bấm nút sao cho tiếng đừng gắt. Giọng cô cứ thế bật ra, rõ từng chữ.
“Trần Văn Tùng… đội thủy nông… về phép… chiều nay.”
Âm thanh nảy bật khỏi mái ngói rồi rót xuống sân. Liên để micro xuống, bước ra bậc nhà văn hóa. Dưới gốc bàng, một người đàn ông đội nón cối dừng lại, tay đặt lên thành mương như thói quen nào đó đã hằn vào cơ. Áo anh đẫm mồ hôi đường, bụi đỏ bám trên vai. Anh ngước lên nhìn cái loa như chào một người quen cũ, rồi nhìn về phía Liên.
Cô không chạy ra. Không cần. Cái bút xanh nằm trong túi áo anh, cày một vệt nhỏ trên vải vì nặng. Trên bàn nhà văn hóa, tờ sổ công của cô mở sẵn, một hàng chữ vừa khô mực: Trả nợ quỹ bù đói – công đêm đủ.
Tiếng loa im đi. Tiếng mương vẫn chảy. Liên khép sổ, rút tờ lịch lót dưới, thay bằng một tờ mới trắng tinh. Cô gập lại, nhét vào bìa. Rồi đứng im ở bậc thềm, thẳng lưng, chờ anh đi hết con đường đất đỏ dẫn vào sân.